قالب پرشین بلاگ

خطرات ناشي از دفع زباله به طريق غير بهداشتي
اصول بهداشت و بهسازي محيط، در هر شهر ايجاب مي‌كند كه زباله ها در حداقل زمان از منازل و محيط زندگي انسان دور شده و در اسرع وقت دفع گردند. پيدايش اين ايده (دفع بهداشتي زباله در محيط زيست) در قرن نوزدهم ميلادي به مشابه يك دستورالعمل بهداشتي، شهروندان را به رعايت آن ملزوم مي‌ساخت.
اهميت دفع بهداشتي زباله ها موقعي بر همه روشن خواهد شد كه خطرات ناشي از آن‌ها بخوبي شناخته شود. زباله ها نه فقط باعث توليد بيماري، تعفّن و زشتي مناظر مي‌گردند، بلكه مي‌توانند به وسيله آلوده كردن خاك، آب و هوا خسارات فراواني را ببار آورند. به همان اندازه كه تركيبات زباله مختلف است، خطرات ناشي از مواد تشكيل دهنده آن‌ها نيزمي‌توانند متفاوت باشند. جمع آوري، حمل و نقل و آخرين مرحله دفع اين مواد بايستي به طريقي باشد كه خطرات ناشي از آن‌ها در سلامتي انسان به حداقل ممكن كاهش يابد.
راجع به خطرات حاصل از زباله هاي شهري و صنعتي بايد گفت كه دركليه منابع علمي و كتب مربوطه همواره اشاره به ابتلاي انسان‌ها به بيماري‌هاي گوناگون شده است. در كتب علمي تعداد باكتري‌هاي مختلف موجود در خاكروبه خيابان‌ها از 2 تا 40 ميليون به صورت خاص و از 50000 تا 10 ميليون بطور عموم در هر گرم برآورده شده است. اين تعداد باكتري مي‌توانند به سادگي موجب بروز بيماري‌هاي گوناگوني گردند. مخصوصاً اينكه در اين مواد انواعي از باكتري‌هاي مولد وبا، تيفوس و كزاز بطور مسلّم و صريح تشخيص داده شده است. شايان ذكر است كه سابقا فضولات حيواني (پهن گاو و اسب) قسمت عمده اي از خاكروبه هاي خياباني را تشكيل مي‌داد. اين حالت هم اكنون نيز در پاره اي از روستاها و شهرهاي كوچك مشاهده مي‌شود.
1 ـ1 ـ مگس
خطرات ناشي از وجود مگس براي انسان و عموم حيوانات اهلي بر همه روشن است، مگس خانگي(Mussca domestica) مخصوصاً از نظر انتشار بسياري از باكتري‌هاي بيماريزا قابل اهميت مي‌باشد. اصولا بيش از 50-40 هزار نوع مگس در اين زمان شناسايي شده ولي نام گذاري همه آن‌ها به اتمام نرسيده است. بر اساس مطالعات انجام شده در صحرا و آزمايشگاه انتشار بسياري از امراض همچون اسهال‌هاي آميبي و باسيلي، تراخم، حصبه و شبه حصبه، وبا، سِل، جذام، طاعون و سياه زخم به وسيله مگس امكان پذير است. اين حشره به وسيله پُرزهاي چسبنده و مژك‌هاي فراوان بدن خود با نشستن بر روي مدفوع انسان و حيوان و بسياري از كثافات و زباله ها ميكروب‌هاي مختلف را از طريق تماس مستقيم بدن انسان و يا اغذيه مورد نياز او به محيط زندگي وارد نموده و به طور مكانيكي باعث انتقال بيماري‌ها به موجود زنده ديگري مي‌گردد.
ساختن مستراح‌هاي بهداشتي در شهر و روستا و حفظ محيط زيست از پِهِن و ديگر فضولات فساد پذير انساني و حيواني نيز از جمله عواملي است كه باعث جلوگيري از توليد و رشد لارو مگس خواهد شد. مواد زايد صنعتي اعم از فرآورده هاي گياهي، ميوه ها، فضولات كشتارگاه ها و غيره چه در شهرها و چه در مراكز توليد و مصرف مي‌تواند محل پرورش لارو (كرمينه) مگس قرار گيرد. در صورتي كه روش دفع زباله به صورت تلنبار كردن در فضاي آزاد باشد كرمينه مگس در داخل زباله كه از نشر حرارت، رطوبت و مواد غذايي مناسب ترين محيط به شمار مي‌رود رشد و نمو كرده و پس از رسيدن زمان بلوغ به منازل و اماكن مجاور پرواز مي‌نمايد. قدرت پرواز مگس تا حدود 20 كيلومتر مشخص شده است .
1ـ 2 ـ جوندگان
سالم سازي محيط بخصوص كنترل زباله ها چه در امر جمع آوري و چه در دفع بهداشتي آن‌ها مفيدترين راه مبارزه با جوندگان مي‌باشد و بديهي است كه يكي از خطرناكترين مضرات عدم توجه به دفع زباله نشو و نما و انتشار موش در شهرها است. خطر ازدياد موش در شهرها را نمي‌توان به سادگي با هيچ بودجه اي جبران نمود. موش‌هاي خانگي و جوندگان ديگر به طرز وسيع و دامنه داري در جهان پراكنده و در جوار انسان‌ها زندگي مي‌كنند. از اين نظر اينگونه موجودات بالقوه ناقل بسياري از بيماري‌هاي انساني هستند. ناراحتي‌هاي حاصل از موش‌ها از يك گاز گرفتگي ساده تا تب تيفوس و طاعون متفاوت است. بيماري لپتوسپيروز در نتيجه تغذيه مواد غذايي آلوده به مدفوع موش بيمار و با استحمام در آب آلوده و يا در تماس مستقيم با موش آلوده، به وجود مي‌آيد. موش مي‌تواند در انتقال بيماري‌هايي چون اسهال آميبي و انتقال كرم كدو و تريشين نيز به طور غيرمستقيم، نقش مهمي ايفاء كند. موش و ساير جوندگان براي توليد مثل و ازدياد جمعيت خويش به سه چيز احتياج دارند، غذا، آب و پناهگاه كه هر سه در اغلب موارد در زباله هاي شهري وجود دارد.
1 ـ 3 ـ آلودگي‌هاي آب
آب شرط اصلي ادامه حيات در جهان است، كلمه آباداني در زبان فارسي از آب گرفته شده كه خود عامل مهمي در جهت عمران و بهسازي مناطق كشور به شمار مي‌رود. سرعت افزايش جمعيت، بهبود سطح بهداشت و پيشرفت‌هاي صنعتي در سطح جهان بيش از پيش باعث محدود شدن منابع آب شده است، اما بايد قبول كرد كه دنيا تشنه است و اين تشنگي يك تصور شاعرانه و خيال نيست بلكه يك حقيقت مسلم است.
در كشور ما مسئله كمبود آب مخصوصاً چه در امر صنعت و چه در امركشاورزي مشكلات فراواني را به بار آورده است. مصرف زياد از حدّ آب در شهرها و اسراف‌هاي بي رويه در هر زمينه نيز تشديد كننده اين مشكل است. گرمسير بودن مناطق مختلف كشور و عدم وجود منابع آب كافي از يك سو و عدم كنترل آلودگي آب به وسيله تخليه فاضلاب‌ها و زباله هاي شهري و صنعتي از سوي ديگر تاثير زيانبخشي در اقتصاد و بهداشت جامعه ما دارد. همچنين تخليه مواد زايد جامد و مايع (زباله و فاضلاب‌ها) در محيط به وسيله جاري شدن آب‌هاي سطحي اعم از جويبارها، رودخانه ها و ديگر آب‌هاي حاصل از بارندگي به نقاط مختلف موجب انتشار آلودگي مي‌گردند و اين در حاليست كه متاسفانه در بعضي از شهرهاي ما دفع بي رويه زباله اكثرا به وسيله تخليه مواد به جويبارها صورت مي‌گيرد و يا دفن غير بهداشتي آن در سراشيبي‌ها و ديگر اماكن كه مخالف ضوابط حفاظت آب‌هاي زيرزميني است انجام مي‌شود كه از نظر بهداشت محيط كاملاً خطرناك است. مخصوصاً اينكه محل تخليه و يا دفن در خاك‌هاي سبك شني و يا در حوالي رودخانه ها و چشمه سارها باشد.
1 ـ 4 ـ آلودگي خاك
زباله هاي شهري كه خود تركيبي از فضولات انساني و حيواني و بسياري ديگر از مواد زائد صنعتي و كشاورزي است، متاسفانه در آخرين مرحله دفع به خاك و يا آب منتقل مي‌شوند. كالاهاي مصنوعي كه از مواد پلاستيكي ساخته شده اند پس از استعمال به صورت مواد زائد تجزيه نشدني در زباله انباشته و درخاك باقي مي‌مانند زيرا پليمرهاي مصنوعي (نايلون) بر عكس پليمرهاي طبيعي موجود در پشم و پنبه به علت نبودن آنزيم ويژه، سال‌ها جهت تجزيه در طبيعت به صورت خام و بدون تغيير باقي مي‌ماند. اين مواد خود خللي در تبادل آب و هوا و ديگر عكس‌العمل‌هاي فيزيكي و شيميايي خاك بوجود مي‌آورند. مجاورت و يا احاطه شدن ريشه گياهان بوسيله مواد پلاستيكي در خاك سبب نرسيدن آب و غذا به ريشه گياه شده و در طي زمان در اطراف ريشه حرارت، رطوبت و خواص شيميايي كاملاً غيرمتعادلي بوجود مي‌آورند كه موجب ضعف رشد و يا خشكي گياه مي‌شوند. وجود انواع مختلف قوطي‌هاي كنسرو، لاستيك‌هاي مستعمل، لاشه هاي اتومبيل، فضولات بيمارستان‌ها و مواد شيميايي كارخانه ها كه هم اكنون در اغلب شهرها جزو لاينفك زباله هاي شهري هستند به خارج از شهر در دامان طبيعت پراكنده و يا دفن مي‌شوند. نتيجه اين عمل، تجزيه هايي است كه طي ساليان دراز خطرات مهيبي را در آب و خاك منطقه بوجود آورده و موجب بيماري‌هاي گوناگوني در انسان و حيوان و كليه موجوداتي كه در آن منطقه زندگي مي‌كنند مي‌شود.
ازجمله امور متداول در استفاده مجدد از زباله هاي شهري، تهيه كمپوست است كه هم اكنون در بسياري از شهرهاي پيشرفته دنيا معمول است. در ايران متاسفانه بدون مطالعه در سيستم تهيه كمپوست، نوع كمپوست و امكانات مصرف، اقدام به تاسيس كارخانه هايي شده است كه نتايج حاصل، مطلوب نبوده و آلودگي‌هاي محيط جامعه شهري و روستايي ما را تشديد مي‌نمايد. امروزه به علت پيشرفت صنايع سنگين و مصرف زياده از حد فلزات سنگين كه از راه هوا و زمين و آب وارد و خسارات زيادي را به بار مي‌آورند. Lenihan و Wainered عقيده دارند كه امروزه بيش از 60 ماده شيميايي در صنايع، مورد استفاده قرار مي‌گيرند كه نقش آنها در سيستم‌هاي حياتي گياه و حيوان، ناشناخته است. ازدياد فلزات سنگين مثل جيوه، سرب، كادميوم و آرسنيك در كمپوست و در نتيجه در خاك، باعث مسموميت‌هاي زياد و بيماري‌هاي گوناگوني در انسان مي‌شود.
1 ـ 5 ـ آلودگي هوا
در اين زمينه گفته مي‌شود احتراق مواد پلاستيكي كه متاسفانه امروزه به ميزان فراواني در زباله ها وجود دارند صرفنظر از توليد ديوكسين‌ها گازهايي همچون گاز كربنيك، انيدريد سولفوره، گازهاي سمّي كلره و غيره مي‌نمايد كه فوق‌العاده خطرناك بوده و موجب آلودگي شديد هوا مي‌گردند.
شايان ذكر است كه در مناطقي كه مبادرت به ايجاد زباله سوز مي‌شود تعبيه هواكش‌هاي طويل و فيلترهاي ويژه اي كه طبق ضوابط محيط زيست قادر به جلوگيري از آلودگي‌هاي هوا باشند از ضروريات امر است.
گازهاي حاصل از تخميرهاي هوازي و غير هوازي در مراكز دفن زباله قادرند به طبقات زيرين خاك نفوذ كرده و اختلالاتي در خاك‌هاي زراعي به وجود آورند. طبق مطالعات انجام شده در نواحي نزديك به جايگاه هاي دفن زباله ميزان گاز متان (CH4) تا حدود 60 درصد و گاز كربنيك (CO2) حداكثر تا 30 درصد تاييد شده است كه قطعا در جلوگيري از رشد و نمو صحيح گياهان منطقه بي تاثير نيست.

مديريت شيرابه درمحل دفن
مراكز دفن مواد زائد جامد درصورتي كه شيرابه وانتشار گاز درآنها كنترل نگردد اثرات زيست محيطي مختلفي را ممكن است از خود بروزدهند . شيرابه توليد شده درمركز دفن زباله شهري شامل مقادير عظيمي ازالودگي شامل مواد آلي (مانند اسيد هاي چرب والكل ها ) وغيرآلي مانند (فلزات ونيتروژن آمونيومي ) مي باشند
مشخصات شيرابه به تركيب مواد زائد جامد وفرايند هاي بيولو.ژيكي وشيميايي كه درداخل مركز دفن رخ مي دهد وابسته است ودرنتيجه غلظت مواد درشيرابه درنتيجه پيشرفت تجزيه زباله كاهش مي يابد. ساير عوامل مانند آب وهوا ،پوشش برف ،واندازه مركز دفن ،دركيفيت شيرابه تاثير گذار خواهندبود وبنابراين كيفيت شيرابه به طور مفصل تغيير خواهد كرد.
بنابراين قابليت استفاده از يك روش براي تصفيه شيرابه به طور گسترده به مشخصات شيرابه ونوسانات روش درمقابل تغييرات در كيفيت شيرابه وابسته مي باشد.
تعريف شيرابه (leachate ):عبارت است از مايعي بد بو به رنگ قهوه اي تيره كه از داخل موادزائد به خارج تراوش كرده وحاوي مواد محلول ومعلق مي باشد.دراغلب زمينهاي دفن ،شيرابه ازتجزيه مواد آلي ومايعي كه ممكن است از منابع خارجي مثل زهكشي آبهاي سطحي ،آب باران ،آبهاي زيرزميني ،آبهاي ناشي ازمنابع زيرزميني كه وارد مواد زائد شده باشد ،ناشي مي شود.
تركيب شيرابه: زماني كه دراثر تجزيه مواد شيرابه ازداخل آنها به خارج تراوش مي كند، تمامي مواد بيولوژيكي ،شيميايي موجود درموادزائد را همراه دارد.جدول زير تركيب شيرابه مواد زائد درمحل دفن جديد وقديم را نشان مي دهد.

اطلاعات مربوط به تركيب شيرابه مواد زائد جامد درمحل هاي دفن جديد وقديم

تجريه پذيري بيولوژيكي با زمان متفاوت است .تغييرات تجزيه پذيري بيولوژيكي شيرابه بواسطه تعيين نسبت COD/ BOD₅پايش مي شود. درابتداي اين نسبت حدود 0.5 يا بيشتر مي باشد. نسبت 0.4تا0.6 بيانگر آن است كه شيرابه به آساني به روش بيولوژيكي تجزيه مي شود. درلندفيل هاي قديمي اين نسبت اغلب درحدود0.5 تا0.2 مي باشد.
چون تجزيه بيولوژيكي زباله درمحل هاي دفن جديد تازه تر وفعال تر است بنابراين شيرابه توليدي بسيار اسيدي است وحلاليت زيادي دارد.بدين ترتيب هرچه ازعمر واحد دفن مي گذرد عمليات تجزيه وتخمير كاهش يافته ،PH شيرابه بيشتر شده وازحلاليت آن كاسته مي شود. بنابراين شيرابه هايي كه ازمحل دفن جديد جاري مي شوند،آلودگي بيشتري دارند.
سيستم جمع آوري شيرابه
شيرابه توليدي درلندفيل بايد باسيستم مناسبي جمع آوري گردد. اين كار با تعبيه شيب مناسب دركف لندفيل واستفاده از لايه هاي نفوذ ناپذير رطوبت وشيرابه را ازخود عبور مي دهد وبه لوله هاي زهكش مي رساند ،انجام مي شود. بسته به ابعاد لندفيل از شبكه لوله هاي زهكش اصلي وفرعي استفاده شده وشيرابه توليد شده درلندفيل به سمت يك حوضچه كه درانتهاي شبكه لوله هاي زهكش جمع آوري كننده قرار دارد ،هدايت مي شود.

کمپوست یعنی تبدیل زباله به کود آلی در صورتی که این کود از لحاظ کیفیت در حد استاندارد نه باشد می تواند اثرات زیست محیطی ایجاد نماید‌.
با توجه به این که کود آلی از زباله تهیه می شود بنابراین این زباله‌ها حاوی مقدار بسیار زیادی میکرو ارگانیسم می باشند که در شرایط تهیه نامناسب و غیر استاندارد در کود آلی باقی مانده و سبب آلودگی خاک و در صورت ورود به آب باعث آلودگی آب می گردد‌. بیماری‌هایی که توسط این میکرو ارگانیسم‌ها تولید می شود در سه دسته تقسیم بندی می شود شامل بیماری‌های باکتریایی‌، بیماری‌های پروتوزائی‌، بیماری‌های کرمی است که هر یک از آنها می تواند خطراتی را برای سلامتی انسان‌. محیط ایجاد کند‌.
انباشته شدن توده‌های زباله سبب فراهم شدن سه عامل مهم یعنی پناهگاه‌، رطوبت و غذا می شود‌، در نتیجه این مناطق محل تجمع حیوانات موذی می باشد‌. در صورتی که کمپوست به صورت غیر هوازی حتی به میزان اندک صورت گیرد‌، گاز متان تولید شده با افزایش غلظت آن به میزان 5 – 15 درصد سبب می شود که خطر اشتعال و انفجار به صورت جدی منطقه را تهدید کند‌. گاهی اوقات وجود بذر علف‌ها در توده Compost سبب می گردد که در زمین‌های کشاورزی علف‌های هرز رشد کرده و بازده محصول را پایین آورد‌.
وجود مواد آلی سمی از قبیل دفع آفات‌، هیدروکربن‌های حلقوی و مواد خشبو کننده در کود آلی حاصل از زباله‌های شهری اهمیت چندانی ندارد‌. آلودگی ناشی از گرد و غبار موجود در کودی که برای تقویت گیاهان به کار رفته است نیز مسئله انگیز است‌.مضافاً این که هر نوع احتراق احتمالی در کود آلی توزیع هیدروکربن‌های حلقوی را در هوای آلوده محیط به میزان وسیعی افزایش می دهد‌. با وجود این که فرآیند تولید کود آلی میکروب‌های بیماری زا و علف‌های هرز را نابود خواهد کرد‌. اما نگرانی‌هایی در مورد رشد قارچ‌های سمی وجود دارد‌، تخم این قارچ‌ها ممکن است در هوا پراکنده شده و باعث بروز اختلالات تنفسی شود‌.
مواد آلی پایدار از قبیل سموم دفع آفات و ترکیبات فنلی در کود آلی‌، تحت شرایط خاصی می توانند ایجاد اشکال کنند هر چند قابلیت حل شدن این مواد در آب محدود است اما دارای پتانسیل تجمع و دوام در زنجیره‌های غذایی هستند‌. بنابراین چنانچه کود آلی در مناطق استفاده شود که مسیل آب‌های سطحی هستند ممکن است به درون سیستم‌های آبزیان خوراکی راه پیدا کنند‌، که این گونه آبزیان و عناصر دیگر زنجیره غذایی را به مخاطره می اندازد‌. بنابراین کمپوست تولید شده باید هر دو ماه یک مرتبه از نظر فاکتور‌های مختلف منجمله فلزات سنگین‌، علف‌های هرز انگل‌ها و سایر موارد بهداشتی و تغذیه گیاهی مورد آزمایش دقیق قرار گیرد‌.

پتانسيل بازيافت :

بدون شك، در حال حاضر، بازيافت مهم ترين روش براي تسكين و تخفيف مشكل مواد زائد جامد است. زباله همواره به همراه جوامع بشري خواهد بود. با بازيافت مي توان آن را از نظر كمي و كيفي كنترل كرد، ولي نمي توان به طور كلي آن را از بين برد. بازيافت بايد همانند هر صنعت ديگري، اقتصادي باشد. بنابراين، بازيافت فقط به معني جمع آوري مواد براي استفاده مجدد نيست، بلكه ايجاد و توسعه بازار براي فروش مواد بازيافتي نيز هست.

استفاده مجدد و بازيافت مواد:

درصد تركيبات مواد زائد جامد شهري ، نشان مي دهد كه مقادير قابل توجهي مواد ارزشمند و قابل بازيافت مثل كاغذ، پلاستيك، فلزات، شيشه، منسوجات و غيره در آن يافت مي شود. بنابراين بازيافت مواد نه تنها مواد ازرشمندي به دست مي آيد، بلكه، از حجم و وزن مواد كه بايد جمع آوري شده و براي دفع نهايي، حمل و نقل شوند نيز كاسته مي شود. در نتيجه، به زمين كمتري براي دفن نياز خواهد بود.

اجتماعات انساني از دير باز پس از مورد استفاده قرار دادن منابع مختلف طبيعي موجود بر روي كره زمين، قسمت هاي غير قابل مصرف و زائد آن را دفع مي نمودند. اين موضوع مشكل خاصي را براي آنها و محيطشان ايجاد نمي كرد، زيرا تعداد و توزيع انسان هاي موجود بر روي كره زمين به نسبت مساحت اين كره خاكي خيلي كم بود اما امروزه به دليل افزايش تعداد، توزيع و تراكم جمعيت و به دنبال آن تحولات پديد آمده در ميزان و كيفيت مواد مصرفي، معضل توليد و دفع زايدات به نجوي بارزي گريبان گير حيات جوامع بشري به ويژه در شهر ها گرديده است.

يكي از مهمترين اهداف در پردازش زايدات جامد، بازيافت و جداسازي تركيبات باارزش از داخل زباله و تبديل آن به مواد اوليه مي‌باشد. امروزه تكنيك‌هاي مختلفي در جهان براي تفكيك و جداسازي اجراء تركيبي مواد زايد جامد به كار مي‌رود كه مهمترين آنها به شرح زير است.

1ـ تفكيك از مبداء

روش جداسازي و تفكيك در مبداء يكي از مهمترين و كم‌هزينه‌ترين روش‌هاي جداسازي و تفكيك مواد زايد محسوب مي‌گردد. در اين روش زايدات قابل بازيافت پس از جداسازي در منزل، در ظرف‌هاي مخصوص، ذخيره‌سازي شده و توسط خودروهاي ويژه از محل توليد به محل تبديل (بازيافت) حمل مي‌شوند يكي از ويژگي‌هاي اين روش عدم اختلاط و آلودگي مواد زايد و قابل بازيافت با هم و عدم نياز به صرف هزينه‌هاي مازاد مي‌باشد.

2ـ تفكيك در مقصد

در اين روش زايدات قابل بازيافت پس از ورود به مراكز انتقال و يا دفع، توسط روش دستي و با صرف انرژي نيروي انساني و يا توسط انواع سيستم‌هاي مكانيزه همانند سرند، آهن‌ربا، تونل باد و ... از داخل زباله تفكيك و جداسازي مي‌گردند.

محاسن بازيافت:

- توليد كار از طريق ايجاد سيستم هاي جمع آوري و تكنولوژي بازيافت در جوامع مختلف

- ايجاد درآمد و استفاده از مواد بازيافتي در زباله

- عدم وابستگي به خارج براي خريد مواد اوليه و خروج ارز از كشور

- كاهش حجم و وزن از زباله و ايجاد تسهيلات لازم در سيستم هاي جمع آوري و حمل زباله

- كاهش هزينه و عمليات دفع زباله حتي صرفه جويي در ذخيره محل دفن تا دو برابر

- صرفه جويي در هزينه هاي جمع آوري و دفع زباله

- احتراز از آلودگي هاي آب، خاك و مواد به علت عدم كاربرد مواد خام در فرآيند توليد

- ملزم كردن مردم به يك نظام ويژه از زمينه كنترل زباله ها در منازل و اماكن توليد زباله

- ايجاد رابطه با كارگران نظافت شهري و احتمال حمايت يبشتر آنان توسط مردم و مسئولان

معايب بازيافت:

- غير مطلوب بودن كيفيت وسايل و لوازمي كه از بازيافت به وجود مي آيد.

- غير بهداشتي بودن اجناس توليدي به علت عدم رعايت موازين بهداشتي در فرآيند توليد.

- عدم استاندارد بودن اجناس توليدي در مقايسه با مواد مشابه

- وجود بازارهاي سياه و ثابت نبودن قيمت خريد و يا فروش مواد

- عدم كنترل سلامتي كارگران شاغل در اين حرفه

پيشنهاد هايي در مورد بازيافت مواد از زباله

- ايجاد ايستگاه بازيافت در هر محل توسط شهرداري يا موسسات خصوصي

- تعويض مواد بازيافتي با مواد بهداشتي كه به حالت تعاوني عرضه مي شود

- كنترل مواد جداسازي شده توسط ماموران ويژه اداره هاي بهداشت محيط محل

- فروش مستقيم مواد به كارخانه هاي مجاور دولتي و خصوصي

- ترتيب دادن تعاوني هاي توليدي كه از مواد بازيافتي استفاده مي كند

- به كارگيري افراد شاغل كه هم اكنون به شكل نيمه مجاز به بازيافت مواد از زباله مبادرت مي‌نمايد.

- استفاده از صنعت، در بازيافت مواد از زباله به نحوي كه براي كشور وابستگي خاصي به وجود نياورده و همگام با ساير برنامه هاي بهداشتي شهر كنترل شود.

دفع و بازيافت زباله، يكي از معضلات جهان امروز، خصوصاً كشورهاي جهان سوم و در حال توسعه است. بسياري از زباله‌هاي توليدشده مثل پس‌ماندهاي غذا، قابل بازگشت به چرخه طبيعت هستند؛ اما برخي از آن‌ها مانند شيشه و پلاستيك تجزيه نمي‌شوند و بعضي ديگر هم مدت زيادي طول مي‌كشد تا به چرخه طبيعت برگردند. يكي از مسائلي كه بسياري از كشورهاي جهان جزء برنامه‌هاي زباله خود قرار داده‌اند، تفكيك زباله از مبدأ است. اين كار علاوه بر رعايت اصول بهداشتي، منجر به سلامت كالاهاي توليد‌شده از مواد بازيافتي هم مي‌شود. از سوي ديگر، با انجام اين كار بخش زيادي از هزينه‌هاي جمع‌آوري و ساماندهي زباله حذف مي‌شود. در كشور ما جمع‌آوري زباله به عهده معاونت خدمات شهري شهرداري‌ها است در حالي‌كه بازيافت آن را سازمان بازيافت انجام مي‌دهد؛ اما در تمام دنيا متولي مستقيم اين كار تنها يك نهاد است. در ايران فقط در شيراز 80 درصد سهم جمع‌آوري زباله به سازمان بازيافت سپرده شده است و در ساير شهرهاي بزرگ و كوچك، همچنان روال چند‌نهادي در پيگيري اين كار وجود دارد. در هر صورت، به نظر می‌رسد تا وقتی اصل كاهش توليد زباله توسط مردم در ايران جا نيفتد و فرهنگ آن نهادينه نشود، با مديريت يك يا چند نهاد نمي‌توان كار چنداني براي اين حجم زباله در روز انجام داد.

 يك زمين؛ بدون زباله: براي دفع صحيح و بهداشتي زباله‌ها، بايد آن‌ها را با توجه به جنس اجزاي تشكيل‌دهنده جداسازي كرد. زباله‌ها در يك دسته‌بندي كلي شامل زباله‌هاي تر و خشك هستند؛ از زباله‌هاي تر می‌توان به پوست ميوه، سبزيجات و پس‌ماندهاي فضاي سبز اشاره کرد و از زباله‌هاي خشك و فساد‌ناپذير نیز می‌توان انواع فلزات، پلاستيك، پارچه، شيشه، چوب و كاغذ را نام برد. پس‌ماندهاي گياهي و حيواني براي ساخت كود و كمپوست استفاده مي‌شوند. به كود تهيه‌شده از مواد آلي موجود در زباله، كمپوست گفته مي‌شود. شيشه را براي تبديل و بازيافت آن و كاغذ را براي استفاده مجدد در ساخت كاغذ و مقوا بايد در محل‌هاي جداگانه گذاشت. با تغييراتي روي اين مواد به ظاهر بي‌مصرف مي‌توان از آن‌ها دوباره استفاده كرد. بازيافت ضايعاتي مثل آلومينيوم، شيشه و كاغذ از لحاظ اقتصادي بسيار باصرفه است. ما معمولاً به نامه‌ها و دست‌نوشته‌هاي به درد نخور و آگهي‌هاي تبليغاتي به عنوان خطري زيست محيطي فكر نمي‌كنيم و فقط وجود آن‌ها را مزاحم به حساب مي‌آوريم. ولي اگر يك سال تمام كاغذهاي ناخواسته (به ازاي هر نفر) جمع‌آوري شوند، معادل 5/1 اصله درخت خواهند بود. اگر همه افراد كشور اين كار را انجام دهند، مجموع كل آن به 100 ميليون اصله درخت در سال مي‌رسد. كاغذ بازيافت‌شده مي‌تواند به سهولت و بدون افت كيفيت، جانشيـن كـاغـذ تـازه شود. روزنامه‌ها، راحت‌‌ترين مواد براي بازيافت كاغذ هستند. براي توليد يك تن كاغذ جديد بايد 15 درخت تنومند را قطع كنيم، در حالي‌كه براي تهيه همين مقدار كاغذ از كاغذ بازيافتي، احتياج به چوب نيست. در روش بازيافتي كاغذ، ميزان انرژي مورد نياز به یک‌چهارم و همچنين آب مورد نياز در اين فرايند به كمتر از یک‌صدم ‌كاهش مي‌يابد. براي نگهداري مواد غذايي مي‌توانيم از ظروف آلومينيومي، لعابي يا پلاستيكي در‌دار به جاي كيسه‌هاي فريزر يا طلق‌هاي پلاستيكي چسبان استفاده كنيم. بهتر است بطري‌ها و شيشه‌ها پس از مصرف محتويات آن شسته شوند. موقع خريد وسايل پلاستيكي نیز بهتر است هرگز پلاستيك‌هاي رنگي انتخاب نشوند و تا آن‌جايي كه ممكن است از مصرف ظروف يك‌بار مصرف اجتناب شود. پلاستيك‌ها از نفت كه منبعي غير قابل تجديد است، ساخته مي‌شوند و به علت اين‌كه غير قابل تجزيه هستند از زباله‌هاي پايدار و آلوده محيط زيست محسوب مي‌شوند. شيشه‌اي كه امروز دور انداخته مي‌شود، ممكن است پس از 1000 سال ديگر هم روي زمين بماند. براي توليد شيشه مقدار زيادي انرژي صرف مي‌شود و اين در حالي است كه با بازيافت شيشه‌هاي قديمي، علاوه بر استفاده از شن و ماسه كمتر، انرژي كمتري نيز مصرف خواهد شد. براي حفظ بهداشتِ محل نگهداري قوطي‌هاي مصرف‌‌شده آلومينيومي و بازيافت صحيح‌تر و بهداشتي‌تر مي‌توان آن‌ها را شست و در جايي معين جمع‌آوري کرد. ظروف و ضايعات آلومينيومي به هر شكلي كه باشند قابل بازيافت هستند، بنابراين فويل آلومينيومي، قوطي‌هاي نوشابه و كنسرو، بشقاب، چارچوب پنجره‌ها و حتي تراشه‌هاي آلومينيوم در كارگاه‌ها و حلقه‌هاي بازكننده قوطي نوشابه‌ها را مي‌توان جمع‌آوري و بازيافت كرد. توليد آلومينيوم از آلومينيوم بازيافت‌شده به 90 درصد انرژي كمتري نسبت به توليد آن از سنگ معدن نياز دارد و همچنين بازيابي آلومينيوم، آلودگي‌هاي مربوطه را تا 95 درصد كاهش مي‌دهد.

سرانه زباله در ایران:مدير ‌عامل سازمان بازيافت و تبديل مواد شهرداري تهران، سرانه توليد زباله هر شهروند پايتخت‌نشين را 800 تا 850 گرم اعلام کرده است. او همچنين سرانه توليد زباله براي هر ايراني را 600 تا 650 گرم عنوان کرده و معتقد است اين مقدار بسيار بيشتر از استانداردهاي جهاني است. به طور كلي در كشور ايران تنها 8 درصد از زباله‌هاي شهري بازيافت‌، كمپوست و مجدداً استفاده مي‌شوند و 92 درصد آن دفن مي‌شود‌. از اين مقدار دفع، فقط 25 درصد بهداشتي و اصولي است و بقيه آن‌ها غير بهداشتي دفن مي‌شوند. با احتساب جمعيت حدود 70 ميليوني ايران مي‌توان حساب کرد روزانه حدود 47000 تن زباله (23000 تن زباله شهري، 16000 تن زباله روستايي‌، 8000 تن زباله صنعتي و حدود 500 تن زباله بيمارستاني) در کشور انباشته، جمع‌آوري و ساماندهي مي‌شود. مهم‌ترين و بهترين راه ساماندهي زباله، مشارکت خود شهروندان در کنترل توليد و تفکيک زباله است تا بخشي از هزينه‌هايي که از جيب شهروندان صرف مي‌شود، صرفه‌جويي شود.

برگشت‌پذیرها و برگشت‌ناپذیرها: شيشه (خصوصاً بطري، شيشه مربا و مواد خوراكي)، نان، كاغذ و روزنامه، انواع فلزات و آلومينيوم، پلاستيك و كيسه‌ها و ظروف پلاستيكي نوشابه، سرب، برخي مواد شيميايي، لاستيك اتومبيل، چوب، رنگف باتري اسيدي و بسياري موارد ديگر را طبق اصول خاصي مي‌توان بازيافت کرد. پارچه، باتري خشك، چيني شكسته، ملامين، انواع لامپ و مهتابي، تيوپ‌هاي دارو و كرم و همچنين ظروف رنگ و سموم، قابل بازيافت نيستند. مواد پلي‌مري كه شامل پلاستيك‌هاي گرمانرم، پلاستيك‌هاي سخت و مشمع مي‌شوند هم از جمله زباله‌هايي هستند كه بيشترين آسيب را به محيط زيست وارد مي‌کنند.

مديريت زباله‌هاي خانگی: مصرف درست مي‌تواند تا حد زيادي هزينه‌هاي خانواده و مصرف آب و انرژي را پايين بياورد و از توليد بيش از اندازه زباله جلوگيري کند. براي مديريت زباله‌هاي منزل در درجه اول مواد قابل تجزيه مثل پس‌ماندهاي آشپزخانه و مواد غذايي را از ساير مواد جدا کنيد. اين مواد به سرعت تجزيه مي‌شوند و به طبيعت باز مي‌گردند. پس‌ماند‌هاي گياهي نيز به کود کمپوست تبديل مي‌شوند که براي اصلاح خواص خاک و جبران مواد غذايي از دست رفته آن مفيد است. روزنامه‌ها و کاغذهاي باطله و دفترچه‌هاي تمام‌شده نيز قابل بازيافت هستند که بايد جداسازي شوند. همچنين شيشه‌هاي به دردنخور منزل علاوه بر قابليت مجدد تبديل به شيشه در صورت بازيافت‌، فضاي دفن زباله را نيز اشغال نمي‌کند. بنابراين شيشه‌ها را نيز در محل ديگري نگهداري کنيد و وقتي انباشته شدند، آن را به مأموران بازيافت يا خريداران دوره‌گرد بفروشيد. ظروف و قوطي‌هاي فلزي و آلومينيوم را دور نيندازيد. بازيافت آلومينيوم مي‌تواند تا 90 درصد در مصرف انرژي لازم براي ساخت آن صرفه‌جويي کند و آلودگي مرحله توليد آن را نيز 95 درصد کاهش دهد‌. اين قوطي‌ها را نيز جدا نگه‌داريد و به فروشنده‌هاي دوره‌گرد بفروشيد تا به قوطي، ظروف جديد، فويل و ظروف يک‌بار مصرف آلومينيومي تبديل شوند. براي کاهش خطرات ميکروب‌ها و حشرات در سطل زباله، از کيسه‌هاي پلاستيکي سالم جاي ميوه يا خريدهاي ديگر استفاده کنيد و هر شب در زمان مناسب زباله را به رفتگر تحويل دهيد. کيسه‌هاي پلاستيکي‌، ضايعات پلاستيکي و لوازم پلاستيکي شکسته را جمع‌آوري کنيد و به خريداران دوره‌گرد تحويل دهيد. تا جايي که ممکن است از لباس و پارچه استفاده کنيد. از پارچه‌هاي پنبه‌اي براي گردگيري و استفاده در آشپزخانه مي‌توان بهره گرفت. بهتر است تا حد ممکن از اسباب‌بازي‌ها و لوازم باتري‌دار استفاده نکنيد. باتري‌ها حاوي مواد سمي هستند و قرار گرفتن آن در دسترس بچه‌ها کار درستي نيست. از قرار دادن لامپ‌هاي سوخته در محلي که قابل شکستن است، خودداري کنيد، چون مواد موجود در آن‌ها به شدت آلاينده است. ظروف غذا را ابتدا کاملاً تخليه کنيد و سپس بشوييد. اين کار باعث مي‌شود رطوبت کمتري وارد زباله‌ها شود. خرده نان و پس‌مانده سفره را نيز مي‌توانيد براي پرنده‌ها بريزيد. سعي کنيد فقط مواد قابل تجزيه را داخل کيسه بگذارید و تحويل رفتگر بدهيد. هنگام خريد از بسته‌بندي‌هاي زياد وسایلتان از سوي فروشنده جلوگيري کنيد. خريدتان را به صورت کلي انجام دهيد. مثلاً برنج را براي مصرف طولاني‌‌مدت خريداري کنيد. با اين روش کيسه‌هاي کمتري براي بسته‌بندي استفاده مي‌شوند. براي خريد نيز مي‌توانيد از ساک‌هاي پارچه‌اي که از پارچه‌هاي اضافی موجود در خانه ساخته‌ايد، استفاده کنيد. در صورت امکان شيريني و آجيل را در پاکت‌هاي کاغذي بخريد. از ظروف يک‌بار مصرف نيز کمتر استفاده کنيد. اگر در حياط خانه‌تان باغچه داريد، مي‌توانيد مقداري از زباله‌ها و پس‌مانده‌هاي آشپزخانه مثل پوست تخم‌مرغ‌، ضايعات سبزي و ميوه و ضايعات گوشتي و ديگر مواد قابل تجزيه را در گوشه باغچه‌تان به کمپوست تبديل کنيد.

1- حتي‌الامكان از مصرف نايلون خودداري كنيم؛ زيرا پلاستيك‌هايي كه مورد استفاده ما هستند اغلب قابل استفادة مجدد نيستند. پلاستيك‌ها از مواد غير قابل تجزيه هستند و محيط زيست را به شدت آلوده مي‌كنند. تا جايي كه امكان دارد بهتر است از ظروف يك‌بار مصرف استفاده نكنيم. 2- خريدهاي هفتگي يا روزانه‌مان را محاسبه و به اندازه نياز خود و خانواده‌مان خريد كنيم تا مجبور نشویم مواد غذايي سالم را به خاطر كهنه شدن و فساد به زباله تبديل كنيم. 3- هنگام خريدهاي روزانه، بيش از حد لزوم از پاكت، نايلكس، مقوا و غيره براي حمل جنس‌هاي خريداري‌شده استفاده نکنیم. 4- از ظروف پلاستيكي با‌دوام و در‌دار براي نگهداري مواد غذايي در يخچال يا مواد غذايي خشك مانند قند و شكر و ادويه استفاده كنيم. 5- از هر دو روي كاغذ و از تمام قسمت‌های هر روی آن، استفاده كنيم. 6- به همراه دستمال كاغذي، يك يا دو دستمال پارچه‌اي نرم و قابل شستشو داشته باشيم تا به اين ترتيب مصرف دستمال كاغذي‌مان را به حداقل برسانیم‌. 7- از لامپ‌هاي كم‌مصرف يا لامپ‌هاي مهتابي كه برق كمتري نسبت به لامپ‌هاي معمولي مصرف مي‌كنند، استفاده كنيم. 8- غذا را به اندازه‌اي كه مي‌خواهيم بخوريم در ظرف بريزيم تا به اين ترتيب مواد غذايي را تبديل به زباله نكنيم. 9- از خرده نان و پس‌مانده‌هاي سبزي‌ها، مي‌توانيم براي تغذيه طيور خانگي و پرندگان استفاده كنيم‌. 10- به پس‌مانده‌هاي غذايي، آب اضافه نكنيم و آن‌ها را به صورت خشك در ظرف مخصوص زباله و پس‌مانده مواد غذايي قرار دهيم.

این سطل زباله‌ها به صورت آزمايشي در برخی خیابان‌های نیویورک مورد استفاد قرار گرفته‌اند. این سطل زباله‌های بزرگ به‌وسیله انرژی خورشید کار می‌کنند و مخزن آن‌ها دارای درب شیشه‌ای است و به یک باتری خورشيدی با عمر طولانی متصل است. زباله‌ها به لوله‌هایی می‌ریزند و در این لوله‌ها خرد می‌شوند و بدین ترتیب از فاسد شدن و بو گرفتن زباله‌ها جلوگیری می‌شود. این سطل‌ها دارای ظرفیت خاصی هستند. زمانی‌که ظرفیت این سطل‌ها به حد نصاب می‌رسد، حس‌گری که در آن کار گذاشته شده به‌صورت اتوماتیک، دستگاه همفشر (دستگاهی که زباله‌ها را له و سپس به بسته کم‌حجم تبدیل می‌کند) را راه‌اندازی می‌کند و بدین ترتیب زباله‌ها فشرده و کم‌حجم می‌شوند. گنجایش این سطل‌ها 300 گالن « یعنی 4 تا 10 برابر ظرفیت سطل زباله‌های متوسط» است که امروزه مورد استفاده قرار می‌گیرند. به اين ترتيب، 75 درصد نیاز به کارگران براي جمع‌آوری و حمل زباله و ماشین‌های دیزلی مخصوص این کار برطرف می‌شود. البته این سطل‌ها گران هستند؛ قیمت سطل‌هاي معمولي 100 دلار است در صورتی‌که قیمت هر کدام از این سطل‌ها 4500 دلار عنوان شده است. مدیریت سازمان بازیافت نیویورک اعلام كرده که این سطل‌ها بیشتر برای پارک‌ها و مراکز تفریحی که در آن‌ها مواد غذایی بیشتری حجم زباله را تشکیل می‌دهد، طراحی شده‌اند و برای استفاده وسیع و همه‌جانبه در کلان‌شهر‌ها مناسب نیستند. یکی دیگر از اشکالات این است که مردم با تعجب به این سطل‌ها نگاه می‌کنند اما نمی‌دانند که چیست و برای چه منظور در خیابان نصب شده است. شرکت تولید‌کننده این محصول برای رفع این مشکل در صدد است تا آرمی را روی این سطل‌ها حک کنند.

بازیافت باتری : تمام باتری‌ها دارای دو عنصر عمومی هستند که ترکیب این دو باعث تولید انرژی می‌شود؛ محلول الکترولیت و فلزات سنگین. بازیافت باتری می‌تواند از نشر فلزات سنگین در خاک و هوا جلوگیری کند. با توجه به خاصیت تجمع‌پذیری فلزات سنگین در گیاهان و ورود آن‌ها به چرخه مواد غذایی، بازیافت این فلزات اهمیت ویژه‌ای دارد. همچنین مواد بازیافتی حاصل از باتری‌های مستعمل می‌توانند در ساخت یک باتری جدید استفاده شوند. باتری‌ها حاوی فلزات سنگینی مانند جیوه، سرب، روی، کادمیوم و نیکل هستند. زمانی که باتری‌ها به صورت نامناسب دفع یا سوزانده شوند، ممکن است در هوا آزاد یا در خاکستر تغلیظ شوند. در مورد باتری تر هم بايد گفت تقریباً هرساله 99 میلیون باتری تر (اسید – سرب) برای اتومبیل‌ها ساخته می‌شود. باتری‌های تر حاوی الکترولیت مایع هستند و معمولاً منبع انرژی برای موتور سیکلت و اتومبیل‌ها محسوب می‌شوند. در آمریکا 90 درصد باتری‌های اسید- سرب بازیافت می‌شوند. تقریباً بیشتر فروشندگان باتری، باتری‌های فرسوده را جمع‌آوری می‌کنند و برای بازیافت به محل‌های مخصوص می‌فرستند. پلاستیک و سرب از یکدیگر جدا می‌شوند. پلاستیک به کارخانه‌های بازیافت پلاستیک فرستاده می‌شود و سرب خالص به کارخانه‌های باتری‌سازی و دیگر صنایع مرتبط می‌رود. به صورت معمول 60تا 80 درصد سرب و پلاستیک به‌کاررفته در باتری‌های جدید، بازیافتی هستند. باتری‌های دیگر از این نوع که برای موارد مصرف غیر از خودرو‌ها استفاده می‌شوند، باتری‌هایی با سلول ژلی و سرب - اسید پک‌شده هستند که همانند چرخه باتری‌های اتومبیل بازیافت می‌شوند.

باتری‌های خشک آمریکایی‌ها در سال، نزدیک به 3 ميليارد سلول باتری خشک برای اسباب‌بازی، ساعت، لپ‌تاپ، تلفن‌های قابل حمل، ابزارهاي مکانیکی قابل حمل و کامپیوتر خریداری می‌کنند. هر آمریکایی به‌طور متوسط در سال، 8 باتری خشک مصرف می‌کند. باتری‌های آلکالین، هر روز در خانه‌ها، در وسایل کنترل از راه دور، چراغ‌های چشمک‌زن و دیگر دستگاه‌ها استفاده می‌شوند. یکی از راه‌های کاهش تعداد باتری‌های زاید و مستعمل، خرید باتری‌های قابل شارژ است‌. علاوه بر دوره طولانی مصرف (یعنی زمان نگه‌داشتن شارژ) این باتری‌ها به اندازه 100 باتری یک‌بار مصرف کار می‌کنند. تقریباً از هر 5 باتری خریداری‌شده در آمریکا، یکی قابل شارژ است.

باتری‌های تر این نوع باتری‌ها در ساعت و وسایل کمک‌شنوایی استفاده می‌شوند؛ جیوه، نقره، کادمیوم، لیتیم یا دیگر فلزات سنگین، محتویات اصلی این باتری‌ها هستند. از آن‌جا که محتویات این باتری‌ها قابل بازیافت هستند و حجم آن‌ها هم کوچک و حمل‌و‌نقلشان آسان است، توجه و هدف‌گذاری خاصی برای بازیافت آن‌ها در سراسر دنيا انجام شده است.

ماده‌ 1ـ جهت‌ تحقق‌ اصل‌ پنجاهم‌ (50) قانون‌ اساسي‌ جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌ و به‌ منظور حفظ‌ محيط‌زيست‌ كشور از آثار زيانبار پسماندها و مديريت‌ بهينه‌ آنها، كليه‌ وزارتخانه‌ها و سازمانها و مؤسسات‌ و نهادهاي‌ دولتي‌ و نهادهاي‌ عمومي‌ غير دولتي‌ كه‌ شمول‌ قانون‌ بر آنها مستلزم‌ ذكر نام‌ مي‌باشد و كليه‌ شركتها و مؤسسات‌ و اشخاص‌ حقيقي‌ و حقوقي‌ موظفند مقررات‌ و سياستهاي‌ مقرر در اين‌ قانون‌ را رعايت‌ نمايند.

 ماده‌ 2ـ عبارات‌ و اصطلاحاتي‌ كه‌ در اين‌ قانون‌ به‌ كار رفته‌ است‌ داراي‌ معاني‌ زير مي‌باشد:

الف‌ـ سازمان‌: سازمان‌ حفاظت‌ محيط‌زيست .
ب‌ـ پسماند: به‌ مواد جامد، مايع‌ و گاز (غير از فاضلاب‌) گفته‌ مي‌شود كه‌ به‌ طور مستقيم‌ يا غيرمستقيم‌ حاصل‌ از فعاليت‌ انسان‌ بوده‌ و از نظر توليدكننده‌ زائد تلقي‌ مي‌شود. پسماندها به‌ پنج‌ گروه‌ تقسيم‌ مي‌شوند:
ـ پسماندهاي‌ عادي‌: به‌ كليه‌ پسماندهايي‌ گفته‌ مي‌شود كه‌ به‌ صورت‌ معمول‌ از فعاليتهاي‌ روزمره‌ انسانها در شهرها، روستاها و خارج‌ از آنها توليد مي‌شود از قبيل‌ زباله‌هاي‌ خانگي‌ و نخاله‌هاي‌ ساختماني‌.
ـ پسماندهاي‌ پزشكي‌ (بيمارستاني‌): به‌ كليه‌ پسماندهاي‌ عفوني‌ و زيان‌آور ناشي‌ از بيمارستانها، مراكز بهداشتي‌، درماني‌، آزمايشگاههاي‌ تشخيص‌ طبي‌ و ساير مراكز مشابه‌ گفته‌ مي‌شود. ساير پسماندهاي‌ خطرناك‌ بيمارستاني‌ از شمول‌ اين‌ تعريف‌ خارج‌ است‌

 ـ پسماندهاي‌ ويژه‌: به‌ كليه‌ پسماندهايي‌ گفته‌ مي‌شود كه‌ به‌ دليل‌ بالا بودن‌ حداقل‌ يكي‌ از خواص‌ خطرناك‌ از قبيل‌ سميت‌، بيماري‌زايي‌، قابليت‌ انفجار يا اشتعال‌، خورندگي‌ و مشابه‌ آن‌ به‌ مراقبت‌ ويژه‌ نياز داشته‌ باشد و آن‌ دسته‌ از پسماندهاي‌ پزشكي‌ و نيز بخشي‌ از پسماندهاي‌ عادي‌، صنعتي‌، كشاورزي‌ كه‌ نياز به‌ مديريت‌ خاص‌ دارند جزء پسماندهاي‌ ويژه‌ محسوب‌ مي‌شوند.
ـ پسماندهاي‌ كشاورزي‌: به‌ پسماندهاي‌ ناشي‌ از فعاليتهاي‌ توليدي‌ در بخش‌ كشاورزي‌ گفته‌ مي‌شود از قبيل‌ فضولات‌، لاشه‌ حيوانات‌ (دام‌، طيور و آبزيان‌) محصولات‌ كشاورزي‌ فاسد يا غيرقابل‌ مصرف.
ـ پسماندهاي‌ صنعتي‌:<BR> به‌ كليه‌ پسماندهاي‌ ناشي‌ از فعاليتهاي‌ صنعتي‌ و معدني‌ و پسماندهاي‌ پالايشگاهي‌ صنايع‌ گاز، نفت‌ و پتروشيمي‌ و نيروگاهي‌ و امثال‌ آن‌ گفته‌ مي‌شود از قبيل‌ براده‌ها، سرريزها و لجن‌هاي‌ صنعتي‌.
ج‌ـ مديريت‌ اجرايي‌ پسماند: شخصيت‌ حقيقي‌ يا حقوقي‌ است‌ كه‌ مسئول‌ برنامه‌ريزي‌، ساماندهي‌، مراقبت‌ و عمليات‌ اجرايي‌ مربوط‌ به‌ توليد، جمع‌آوري‌، ذخيره‌سازي‌، جداسازي‌، حمل‌ و نقل‌، بازيافت‌، پردازش‌ و دفع‌ پسماندها و همچنين‌ آموزش‌ و اطلاع‌رساني‌ در اين‌ زمينه‌ مي‌باشد.

1ـ دفع‌: كليه‌ روشهاي‌ از بين‌ بردن‌ يا كاهش‌ خطرات‌ ناشي‌ از پسماندها از قبيل‌ بازيافت‌، دفن‌ بهداشتي‌، زباله‌سوزي‌.

 2ـ پردازش‌: كليه‌ فرايندهاي‌ مكانيكي‌، شيميايي‌، بيولوژيكي‌ كه‌ منجر به‌ تسهيل‌ در عمليات‌ دفع‌ گردد.

دـ منظور از آلودگي‌ همان‌ تعريف‌ مقرر در ماده‌ (9) قانون‌ حفاظت‌ و بهسازي‌ محيط‌زيست‌ـ مصوب‌ 1353/3/28ـ است‌.

 تبصره‌ 1ـ پسماندهاي‌ پزشكي‌ و نيز بخشي‌ از پسماندهاي‌ عادي‌، صنعتي‌ و كشاورزي‌ كه‌ نياز به‌ مديريت‌ خاص‌ دارند، جزو پسماندهاي‌ ويژه‌ محسوب‌ مي‌شوند.

تبصره‌ 2ـ فهرست‌ پسماندهاي‌ ويژه‌ از طرف‌ سازمان‌، با همكاري‌ دستگاههاي‌ ذي‌ربط‌ تعيين‌ و به‌ تصويب‌ شورايعالي‌ حفاظت‌ محيط‌زيست‌ خواهد رسيد.

 تبصره‌ 3ـ پسماندهاي‌ ويژه‌ پرتوزا تابع‌ قوانين‌ و مقررات‌ مربوط‌ به‌ خود مي‌باشند.

تبصره‌ 4ـ لجن‌هاي‌ حاصل‌ از تصفيه‌ فاضلابهاي‌ شهري‌ و تخليه‌ چاههاي‌ جذبي‌ فاضلاب‌ خانگي‌ در صورتي‌ كه‌ خشك‌ يا كم‌ رطوبت‌ باشند، در دسته‌ پسماندهاي‌ عادي‌ قرار خواهند گرفت‌.

ماده‌ 3ـ مؤسسه‌ استاندارد و تحقيقات‌ صنعتي‌ ايران‌ موظف‌ است‌ با همكاري‌ وزارت‌ بهداشت‌، درمان‌ و آموزش‌ پزشكي‌ و ساير دستگاهها حسب‌ مورد، استاندارد كيفيت‌ و بهداشت‌ محصولات‌ و مواد بازيافتي‌ و استفاده‌هاي‌ مجاز آنها را تهيه‌ نمايد.

 ماده‌ 4ـ دستگاههاي‌ اجرايي‌ ذي‌ربط‌ موظفند جهت‌ بازيافت‌ و دفع‌ پسماندها تدابير لازم‌ را به‌ ترتيبي‌ كه‌ در آيين‌نامه‌هاي‌ اجرايي‌ اين‌ قانون‌ مشخص‌ خواهد شد، اتخاذ نمايند.

 آيين‌نامه‌ اجرايي‌ مذكور مي‌بايستي‌ دربرگيرنده‌ موارد زير نيز باشد:

 1ـ مقررات‌ تنظيم‌ شده‌ موجب‌ گردد تا توليد و مصرف‌، پسماند كمتري‌ ايجاد نمايد.

2ـ تسهيلات‌ لازم‌ براي‌ توليد و مصرف‌ كالاهايي‌ كه‌ بازيافت‌ آنها سهل‌تر است‌، فراهم‌ شود و توليد و واردات‌ محصولاتي‌ كه‌ دفع‌ و بازيافت‌ پسماند آنها مشكل‌تر است‌، محدود شود.

 3ـ تدابيري‌ اتخاذ شود كه‌ استفاده‌ از مواد اوليه‌ بازيافتي‌ در توليد گسترش‌ يابد.
4ـ مسئوليت‌ تأمين‌ و پرداخت‌ بخشي‌ از هزينه‌هاي‌ بازيافت‌ بر عهده‌ توليدكنندگان‌ محصولات‌ قرار گيرد. ماده‌ 5ـ مديريت‌هاي‌ اجرايي‌ پسماندها موظفند براساس‌ معيارها و ضوابط‌ وزارت‌ بهداشت‌، درمان‌ و آموزش‌ پزشكي‌ ترتيبي‌ اتخاذ نمايند تا سلامت‌، بهداشت‌ و ايمني‌ عوامل‌ اجرايي‌ تحت‌ نظارت‌ آنها تأمين‌ و تضمين‌ شود. ماده‌ 6ـ سازمان‌ صدا و سيماي‌ جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌ و ساير رسانه‌هايي‌ كه‌ نقش‌ اطلاع‌رساني‌ دارند و همچنين‌ دستگاههاي‌ آموزشي‌ و فرهنگي‌ موظفند جهت‌ اطلاع‌رساني‌ و آموزش‌، جداسازي‌ صحيح‌، جمع‌آوري‌ و بازيافت‌ پسماندها اقدام‌ و با سازمانها و مسئولين‌ مربوط‌ همكاري‌ نمايند. تبصره‌ـ وزارتخانه‌هاي‌ جهاد كشاورزي‌، صنايع‌ و معادن‌، كشور و بهداشت‌، درمان‌ و آموزش‌ پزشكي‌ به‌ منظور كاهش‌ پسماندهاي‌ كشاورزي‌، موظفند نسبت‌ به‌ اطلاع‌رساني‌ و آموزش‌ روستائيان‌ و توليدكنندگان‌ اقدام‌ لازم‌ را به‌ عمل‌ آورند.

ماده‌ 7ـ مديريت‌ اجرايي‌ كليه‌ پسماندها غير از صنعتي‌ و ويژه‌ در شهرها و روستاها و حريم‌ آنها به‌ عهده‌ شهرداري‌ها و دهياري‌ها و در خارج‌ از حوزه‌ و وظايف‌ شهرداري‌ها و دهياري‌ها به‌ عهده‌ بخشداري‌ها مي‌باشد. مديريت‌ اجرايي‌ پسماندهاي‌ صنعتي‌ و ويژه‌ به‌ عهده‌ توليدكننده‌ خواهد بود. در صورت‌ تبديل‌ آن‌ به‌ پسماند عادي‌ به‌ عهده‌ شهرداريها، دهياري‌ها و بخشداري‌ها خواهد بود. تبصره‌ـ مديريت‌هاي‌ اجرايي‌ مي‌توانند تمام‌ يا بخشي‌ از عمليات‌ مربوط‌ به‌ جمع‌آوري‌، جداسازي‌ و دفع‌ پسماندها را به‌ اشخاص‌ حقيقي‌ و حقوقي‌ واگذار نمايند.

ماده‌ 8ـ مديريت‌ اجرايي‌ مي‌تواند هزينه‌هاي‌ مديريت‌ پسماند را از توليدكننده‌ پسماند با تعرفه‌اي‌ كه‌ طبق‌ دستورالعمل‌ وزارت‌ كشور توسط‌ شوراهاي‌ اسلامي‌ بر حسب‌ نوع‌ پسماند تعيين‌ مي‌شود، دريافت‌ نموده‌ و فقط‌ صرف‌ هزينه‌هاي‌ مديريت‌ پسماند نمايد.

ماده‌ 9ـ وزارت‌ كشور با هماهنگي‌ سازمان‌ موظف‌ است‌ برنامه‌ريزي‌ و تدابير لازم‌ براي‌ جداسازي‌ پسماندهاي‌ عادي‌ را به‌ عمل‌ آورده‌ و برنامه‌ زمان‌بندي‌ آن‌ را تدوين‌ نمايد. مديريت‌هاي‌ اجرايي‌ مندرج‌ در ماده‌ (7) اين‌ قانون‌ موظفند در چارچوب‌ برنامه‌ فوق‌ و در مهلتي‌ كه‌ در آيين‌نامه‌ اجرايي‌ اين‌ قانون‌ پيش‌بيني‌ مي‌شود، كليه‌ پسماندهاي‌ عادي‌ را به‌ صورت‌ تفكيك‌ شده‌ جمع‌آوري‌، بازيافت‌ يا دفن‌ نمايند.

ماده‌ 10ـ وزارت‌ كشور موظف‌ است‌ در اجراي‌ وظايف‌ مندرج‌ در اين‌ قانون‌ ظرف‌ مدت‌ شش‌ ماه‌ پس‌ از تصويب‌ اين‌ قانون‌ نسبت‌ به‌ تهيه‌ دستورالعمل‌ تشكيلات‌ و سامان‌دهي‌ مديريت‌ اجرايي‌ پسماندها در شهرداريها، دهياري‌ها و بخشداري‌ها اقدام‌ نمايد.

 ماده‌ 11ـ سازمان‌ موظف‌ است‌ با همكاري‌ وزارتخانه‌هاي‌ بهداشت‌، درمان‌ و آموزش‌ پزشكي‌ (در مورد پسماندهاي‌ پزشكي‌)، صنايع‌ و معادن‌، نيرو و نفت‌ (در مورد پسماندهاي‌ صنعتي‌ و معدني‌)، جهاد كشاورزي‌ (در مورد پسماندهاي‌ كشاورزي‌) ضوابط‌ و روشهاي‌ مربوط‌ به‌ مديريت‌ اجرايي‌ پسماندها را تدوين‌ و در شورايعالي‌ حفاظت‌ محيط‌زيست‌ به‌ تصويب‌ برساند. وزارتخانه‌هاي‌ مذكور مسئول‌ نظارت‌ بر اجراي‌ ضوابط‌ و روشهاي‌ مصوب‌ هستند.

ماده‌ 12ـ محل‌هاي‌ دفن‌ پسماندها براساس‌ ضوابط‌ زيست‌محيطي‌ توسط‌ وزارت‌ كشور با هماهنگي‌ سازمان‌ و وزارت‌ جهاد كشاورزي‌ تعيين‌ خواهد شد.

تبصره‌ 1ـ شورايعالي‌ شهرسازي‌ و معماري‌ موظف‌ است‌ در طرحهاي‌ ناحيه‌اي‌ جامع‌، مناطق‌ مناسبي‌ را براي‌ دفع‌ پسماندها در نظر بگيرد.

تبصره‌ 2ـ وزارت‌ كشور موظف‌ است‌ اعتبارات‌، تسهيلات‌ و امكانات‌ لازم‌ را جهت‌ ايجاد و بهره‌برداري‌ از محل‌هاي‌ دفع‌ پسماندها رأساً يا توسط‌ بخش‌ خصوصي‌ فراهم‌ نمايد.

 ماده‌ 13ـ مخلوط‌ كردن‌ پسماندهاي‌ پزشكي‌ با ساير پسماندها و تخليه‌ و پخش‌ آنها در محيط‌ و يا فروش‌، استفاده‌ و بازيافت‌ اين‌ نوع‌ پسماندها ممنوع‌ است‌.

 ماده‌ 14ـ نقل‌ و انتقال‌ برون‌ مرزي‌ پسماندهاي‌ ويژه‌ تابع‌ مقررات‌ كنوانسيون‌ بازل‌ و با نظارت‌ مرجع‌ ملي‌ كنوانسيون‌ خواهد بود. نقل‌ و انتقال‌ درون‌ مرزي‌ پسماندهاي‌ ويژه‌ تابع‌ آيين‌نامه‌ اجرايي‌ مصوب‌ هيأت‌ وزيران‌ خواهد بود.

 ماده‌15ـ توليدكنندگان‌ آن‌ دسته‌ از پسماندهايي‌ كه‌ داراي‌ يكي‌ از ويژگي‌هاي‌ پسماندهاي‌ ويژه‌ نيز مي‌باشند، موظفند با بهينه‌سازي‌ فرآيند و بازيابي‌ پسماندهاي‌ خود را به‌ حداقل‌ برسانند و در مواردي‌ كه‌ حدود مجاز در آيين‌نامه‌ اجرايي‌ اين‌ قانون‌ پيش‌بيني‌ شده‌ است‌، در حد مجاز نگهدارند.

 ماده‌ 16ـ نگهداري‌، مخلوط‌ كردن‌، جمع‌آوري‌، حمل‌ و نقل‌، خريد و فروش‌، دفع‌، صدور و تخليه‌ پسماندها در محيط‌ بر طبق‌ مقررات‌ اين‌ قانون‌ و آيين‌نامه‌ اجرايي‌ آن‌ خواهد بود. در غير اين‌ صورت‌ اشخاص‌ متخلف‌ به‌ حكم‌ مراجع‌ قضايي‌ به‌ جزاي‌ نقدي‌ در بار اول‌ براي‌ پسماندهاي‌ عادي‌ از پانصد هزار (500/00) ريال‌ تا يكصد ميليون‌ (10/000/000) ريال‌ و براي‌ ساير پسماندها از دوميليون‌ (2/000/00) ريال‌ تا يكصد ميليون‌ (100/000/000) ريال‌ و در صورت‌ تكرار، هربار به‌ دو برابر مجازات‌ قبلي‌ در اين‌ ماده‌ محكوم‌ مي‌شوند. متخلفين‌ از حكم‌ ماده‌ (13) به‌ جزاي‌ نقدي‌ از دو ميليون‌ (2/000/000) ريال‌ تا يكصد ميليون‌ (100/000/000) ريال‌ و در صورت‌ تكرار به‌ دو برابر حداكثر مجازات‌ و در صورت‌ تكرار مجدد هر بار به‌ دو برابر مجازات‌ بار قبل‌ محكوم‌ مي‌شوند.

 ماده‌ 17ـ متخلفين‌ از حكم‌ ماده‌ (14) اين‌ قانون‌ موظفند پسماندهاي‌ مشمول‌ كنوانسيون‌ بازل‌ را به‌ كشور مبدأ اعاده‌ و يا در صورت‌ امكان‌ معدوم‌ كردن‌ در داخل‌ تحت‌ نظارت‌ و طبق‌ نظر سازمان‌ (مرجع‌ ملي‌ كنوانسيون‌ مذكور در ايران‌) با هزينه‌ خود به‌ نحو مناسب‌ دفع‌ نمايند. در غير اين‌ صورت‌ به‌ مجازاتهاي‌ مقرر در ماده‌ (16) محكوم‌ خواهند شد.

 ماده‌ 18ـ در شرايطي‌ كه‌ آلودگي‌، خطر فوري‌ براي‌ محيط‌ و انسان‌ دارد، با اخطار سازمان‌ و وزارت‌ بهداشت‌، درمان‌ و آموزش‌ پزشكي‌، متخلفين‌ و عاملين‌ آلودگي‌ موظفند فوراً اقداماتي‌ را كه‌ منجر به‌ بروز آلودگي‌ و تخريب‌ محيط‌زيست‌ مي‌شود متوقف‌ نموده‌ و بلافاصله‌ مبادرت‌ به‌ رفع‌ آلودگي‌ و پاكسازي‌ محيط‌ نمايند. در صورت‌ استنكاف‌، مرجع‌ قضايي‌ خارج‌ از نوبت‌ به‌ موضوع‌ رسيدگي‌ و متخلفين‌ و عاملين‌ را علاوه‌ بر پرداخت‌ جريمه‌ تعيين‌ شده‌ ملزم‌ به‌ رفع‌ آلودگي‌ و پاكسازي‌ خواهد نمود.

ماده‌ 19ـ در تمام‌ جرايم‌ ارتكابي‌ مذكور، مرجع‌ قضايي‌ مرتكبين‌ را علاوه‌ بر پرداخت‌ جريمه‌ به‌ نفع‌ صندوق‌ دولت‌، به‌ پرداخت‌ خسارت‌ به‌ اشخاص‌ و يا جبران‌ خسارت‌ وارده‌ بنا به‌ درخواست‌ دستگاه‌ مسئول‌ محكوم‌ خواهد نمود.

ماده‌ 20 ـ خودروهاي‌ تخليه‌كننده‌ پسماند در اماكن‌ غيرمجاز، علاوه‌ بر مجازاتهاي‌ مذكور، به‌ يك‌ تا ده‌ هفته‌ توقيف‌ محكوم‌ خواهند شد. تبصره‌ـ در صورتي‌ كه‌ محل‌ تخليه‌، معابر عمومي‌ شهري‌ و بين‌ شهري‌ باشد، به‌ حداكثر ميزان‌ توقيف‌ محكوم‌ مي‌شوند.

ماده‌ 21ـ درآمد حاصل‌ از جرايم‌ اين‌ قانون‌ به‌ حساب‌ خزانه‌داري‌ كل‌ كشور واريز و همه‌ ساله‌ معادل‌ وجوه‌ واريزي‌ از محل‌ اعتبارات‌ رديف‌ خاصي‌ كه‌ در قوانين‌ بودجه‌ سنواتي‌ پيش‌بيني‌ مي‌شود، در اختيار دستگاههايي‌ كه‌ در آيين‌نامه‌ اجرايي‌ اين‌ قانون‌ تعيين‌ خواهند شد، قرار خواهد گرفت‌ تا صرف‌ آموزش‌، فرهنگ‌سازي‌، اطلاع‌رساني‌ و رفع‌ آلودگي‌ ناشي‌ از پسماندها، حفاظت‌ از محيط‌زيست‌ و تأمين‌ امكانات‌ لازم‌ در جهت‌ اجراي‌ اين‌ قانون‌ گردد.

 ماده‌ 22ـ آيين‌نامه‌ اجرايي‌ اين‌ قانون‌ توسط‌ سازمان‌ با همكاري‌ وزارت‌ كشور و ساير دستگاههاي‌ اجرايي‌ ذي‌ربط‌ حداكثر ظرف‌ مدت‌ شش‌ ماه‌ تهيه‌ و به‌ تصويب‌ هيأت‌ وزيران‌ مي‌رسد.

 ماده‌ 23ـ نظارت‌ و مسئوليت‌ حسن‌ اجراي‌ اين‌ قانون‌ بر عهده‌ سازمان‌ مي‌باشد. قانون‌ فوق‌ مشتمل‌ بر بيست‌ و سه‌ ماده‌ و نه‌ تبصره‌ در جلسه‌ علني‌ روز يكشنبه‌ مورخ‌ بيستم‌ ارديبهشت‌ ماه‌ يكهزار و سيصد و هشتاد و سه‌ مجلس‌ شوراي‌ اسلامي‌ تصويب‌ و در تاريخ‌ 1383/3/9 به‌ تأييد شوراي‌ نگهبان‌ رسيده‌ است‌.